13 Rukun Solat Mazhab Syafi’i: Senarai, Jenis dan Kesilapan Lazim

Rukun solat ialah perkara wajib dalam solat yang melibatkan hati, bacaan dan perbuatan. Mazhab Syafi’i menetapkan 13 rukun, dan solat tidak sah jika salah satu daripadanya diabaikan. Senarai di bawah mengikut susunan portal e-Muallaf JAKIM.

Senarai 13 rukun solat

Modul YADIM dan Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menyusun berdiri sebelum takbiratul ihram, dan duduk tasyahud sebelum bacaannya. Bilangan dan kandungan rukunnya tetap sama.

Rukun qalbi (rukun hati) hanya satu, iaitu niat. Rukun qauli (rukun bacaan) ada lima, dan setiap satunya mesti dibaca sehingga dapat didengar oleh diri sendiri jika pendengaran anda elok dan tiada halangan untuk menyebutnya. Rukun fi’li (rukun perbuatan) meliputi rukun selebihnya. Jenis dalam jadual mengikut senarai Jabatan Mufti Negeri Selangor, yang meletakkan tertib dalam kumpulan fi’li. Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan pula membahagikan rukun kepada empat kumpulan, iaitu qauli, fi’li, qalbi dan maknawi (abstrak).

Tuma’ninah dan kepentingannya

Tuma’ninah bermaksud berhenti seketika dalam sesuatu rukun tanpa melakukan pergerakan atas pilihan sendiri, seperti menggaru, menepuk atau melangkah. Ia wajib dalam rukuk, iktidal, sujud dan duduk antara dua sujud. Kadar minimumnya ialah tempoh yang cukup untuk membezakan rukun itu daripada rukun sebelum dan selepasnya, iaitu sekadar menyebut “subhanallah” sekali. Pergerakan di luar kawalan seperti kelipan mata dan degupan jantung tidak menjejaskan tuma’ninah.

Jabatan Mufti Negeri Selangor memetik hadis riwayat al-Bukhari tentang seorang lelaki yang solat dengan tergesa-gesa tanpa tuma’ninah. Nabi SAW menyuruhnya mengulangi solat sehingga tiga kali, kemudian mengajarnya supaya rukuk, sujud dan duduk antara dua sujud dengan tuma’ninah.

Bacaan tasbih dalam rukuk dan sujud hukumnya sunat hai’ah, iaitu sunat yang tidak membatalkan solat dan tidak memerlukan sujud sahwi (sujud untuk menampung kelupaan atau kesilapan dalam solat) jika ditinggalkan. Walaupun begitu, membacanya membantu anda memastikan tuma’ninah benar-benar tercapai.

Perkara minimum bagi setiap rukun

Niat

Niat dibuat dalam hati dan wajib disertakan ketika takbiratul ihram; tanpa niat, solat tidak sah. Bagi solat fardu, anda perlu sedar bahawa anda hendak bersolat ketika melafazkan takbir serta ingat jenis solat itu dan kefarduannya, contohnya fardu Zohor. Menyertakan bilangan rakaat, arah kiblat, tunai atau ganti, dan “kerana Allah Taala” dalam niat hukumnya sunat. Melafazkan niat dengan lidah juga sunat dan tidak disyaratkan.

Bagi orang awam, Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menjelaskan bahawa memadai niat disertakan pada awal, pertengahan atau akhir lafaz takbir, asalkan mereka berusaha dan tidak lalai daripada mengingatinya. Kelonggaran ini dikenali sebagai muqaranah ‘urfiyyah (penyertaan niat menurut uruf) dan merupakan pandangan yang dipilih oleh Imam al-Nawawi.

Takbiratul ihram

Takbiratul ihram, iaitu takbir yang memulakan solat, mesti dilafazkan dengan kalimah “Allahu akbar”. Jabatan Mufti Negeri Perak menjelaskan bahawa takbir dengan lafaz lain, contohnya “Allahul jalil”, tidak sah.

Berdiri bagi yang mampu

Berdiri wajib dalam solat fardu bagi orang yang mampu. Solat sunat pula boleh dikerjakan sambil duduk walaupun anda mampu berdiri. Jika anda takut berdiri akan membawa kesusahan yang kuat atau menambah kesakitan, atau anda berasa pening kepala, anda boleh solat duduk dan tidak perlu mengulanginya. Panduan JAKIM untuk pesakit menetapkan turutan seterusnya: jika tidak mampu duduk, solat secara mengiring; jika tidak mampu mengiring, solat secara menelentang.

Membaca al-Fatihah

Al-Fatihah wajib dibaca dalam setiap rakaat, sama ada solat fardu atau sunat. Basmalah (bacaan bismillah) termasuk dalam surah ini, dan ayat-ayatnya mesti dibaca mengikut susunan. Imam al-Nawawi, seperti yang dipetik Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan, menyatakan bahawa al-Fatihah tidak diterjemahkan ke bahasa selain bahasa Arab, jadi bacaannya dalam solat tidak boleh diganti dengan terjemahan atau dengan bacaan lain daripada al-Quran.

Kesilapan tajwid seperti panjang pendek (mad) dan dengung (ghunnah) tidak membatalkan solat, tetapi perlu dibaiki dengan berguru. Bacaan yang mengubah makna pula membatalkan solat, contohnya sengaja membaca an’amtu (baris hadapan) sedangkan bacaan yang betul ialah an’amta (baris atas). Bagi orang yang sudah berusaha tetapi sebutannya masih belum tepat, Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menjelaskan bahawa solatnya sah kerana dia hanya wajib membaca setakat yang mampu, dan dia wajib terus mempelajari al-Fatihah.

Rukuk dan iktidal

Had minimum rukuk bagi orang yang solat berdiri ialah membongkok sehingga kedua-dua tapak tangan dapat memegang lutut. Rukuk yang sempurna ialah apabila tulang belakang rata. Selepas itu anda bangkit untuk iktidal, iaitu berdiri tegak semula. Kedua-dua rukun ini mesti disertai tuma’ninah.

Sujud dan duduk antara dua sujud

Sujud dilakukan dengan tujuh anggota, iaitu dahi, kedua-dua tapak tangan, kedua-dua lutut dan hujung kedua-dua belah kaki. Dahi mesti terbuka dan menyentuh tempat sujud. Jabatan Mufti Negeri Perak menyatakan bahawa solat tidak sah jika rambut menutup dahi ketika sujud.

Sujud di atas sesuatu yang bersambung dengan anda dan anda tanggung, seperti kain telekung yang sedang dipakai, membatalkan solat jika dilakukan dengan sengaja dan tahu hukumnya. Jika berlaku tanpa sengaja atau kerana jahil, sujud itu wajib diulang. Di antara sujud pertama dan kedua, anda duduk dengan tuma’ninah.

Tasyahud akhir, selawat dan salam

Bacaan tasyahud akhir (tahiyat akhir) dan selawat ke atas Nabi SAW dibaca ketika duduk tasyahud akhir. Duduk itu ialah rukun, manakala bentuk duduk seperti tawarruk atau iftirasy (dua cara duduk dalam solat) termasuk sunat hai’ah. Bagi selawat, lafaz ringkas “Allahumma salli ‘ala Muhammad, wa ‘ala ali Muhammad” sudah memenuhi rukun qauli. Selawat Ibrahimiyah yang lengkap ialah sunat hai’ah.

Rukun salam ialah salam pertama dengan lafaz sekurang-kurangnya “Assalamualaikum”. Tambahan “warahmatullah” dan salam kedua ke kiri hukumnya sunat.

Tertib

Tertib bermaksud melakukan semua rukun mengikut urutannya, dari permulaan hingga penghujung solat.

Jika rukun tertinggal atau tidak mengikut tertib

Rukun yang ditinggalkan dengan sengaja membatalkan solat. Menambah rukun perbuatan dengan sengaja, contohnya rukuk atau sujud tambahan, juga membatalkan solat. Jika kedua-duanya berlaku kerana terlupa, solat tidak batal. Rukun yang tertinggal pula mesti dilakukan semula atau diganti dengan rakaat tambahan, bergantung pada keadaan.

Anda sedar ketika masih dalam solat

Kembali kepada rukun yang tertinggal dan teruskan solat dari situ. Contoh daripada Jabatan Mufti Negeri Selangor: jika anda yakin tertinggal duduk antara dua sujud dalam rakaat pertama sedangkan anda sudah berdiri untuk rakaat kedua, kembalilah duduk antara dua sujud bagi rakaat pertama, kemudian teruskan solat seperti biasa.

Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menghuraikan contoh terlupa membaca al-Fatihah. Jika anda teringat ketika rukuk, bangun dan baca al-Fatihah. Jika anda hanya teringat selepas bangun untuk rakaat seterusnya, bacaan al-Fatihah dalam rakaat itu menjadi ganti bagi rakaat yang tertinggal. Sebelum salam, anda perlu menambah satu rakaat dan melakukan sujud sahwi.

Anda sedar selepas salam

Menurut huraian Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan tentang al-Fatihah, jika masa yang berlalu belum terlalu lama, bangun dan tambah satu rakaat sebagai ganti, kemudian sujud sahwi. Jika masa sudah terlalu lama, solat itu perlu diulang. Jabatan Mufti Negeri Selangor, dalam satu jawapan, menyatakan bahawa solat wajib diulang jika rukun yang tertinggal hanya disedari selepas solat selesai.

Beza rukun dengan sunat ab’adh

Jabatan Mufti Negeri Selangor membahagikan perbuatan dalam solat kepada tiga kategori, iaitu rukun, sunat ab’adh (sunat yang menyerupai perkara fardu dalam solat) dan sunat hai’ah. Rukun yang tertinggal mesti dilakukan semula atau diganti seperti di atas, manakala sunat ab’adh yang tertinggal tidak membatalkan solat dan kekurangannya disunatkan ditampung dengan sujud sahwi.

Antara contoh sunat ab’adh dalam modul YADIM ialah bacaan tasyahud awal (tahiyat awal), selawat dalam tasyahud awal dan doa qunut dalam solat Subuh. Jika anda tidak sujud sahwi selepas tertinggal qunut, sama ada kerana terlupa atau sengaja, solat anda tetap sah. Sunat hai’ah pula, seperti doa iftitah dan bacaan surah selepas al-Fatihah, tidak memerlukan sujud sahwi. Cara melakukan sujud sahwi dihuraikan dalam panduan sujud sahwi.