Solat Jamak dan Qasar: Syarat, Jarak 81 km dan Kiraan Tempoh Musafir

Qasar ialah memendekkan solat fardu empat rakaat kepada dua rakaat. Jamak pula ialah menggabungkan dua solat fardu yang berbeza, iaitu Zohor dengan Asar atau Maghrib dengan Isyak. Jamak yang dilakukan dalam waktu solat pertama dinamakan jamak taqdim, manakala jamak dalam waktu solat kedua dinamakan jamak takhir. Kedua-duanya rukhsah (keringanan) bagi orang yang bermusafir, dan setiap satu mempunyai syarat tersendiri.

Solat yang boleh diqasar dan dijamak

Qasar hanya untuk solat empat rakaat, iaitu Zohor, Asar dan Isyak. Subuh tidak boleh dijamak atau diqasar. Maghrib boleh dijamak dengan Isyak, tetapi tidak termasuk dalam qasar kerana ia bukan solat empat rakaat.

Anda boleh qasar tanpa jamak. Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menyatakan bahawa qasar ketika musafir pada hakikatnya sunat muakkad, manakala jamak hukumnya harus. Jika waktu sempit dalam perjalanan, menjamakkan solat lebih memudahkan. Namun, menurut Imam al-Ghazali yang dipetik dalam fatwa yang sama, lebih afdal tidak menjamakkan solat dan menunaikan setiap solat pada waktunya.

Syarat perjalanan

Jarak sekurang-kurangnya dua marhalah (81 km)

Jawatankuasa Muzakarah Majlis Kebangsaan bagi Hal Ehwal Ugama Islam Malaysia (MKI) kali ke-118, yang bersidang pada 16 hingga 17 Februari 2021, memutuskan penyelarasan kadar dua marhalah kepada 81 km secara taqribi (anggaran). Nilai 81 km juga digunakan oleh Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan, Jabatan Mufti Negeri Selangor dan Jawatankuasa Fatwa Negeri Perak, yang memutuskannya dalam mesyuarat pada 24–25 Mac 2022. Jabatan Mufti Negeri Selangor turut menggalakkan jarak perjalanan dilebihkan sehingga tiga marhalah (121.5 km).

Qasar hanya boleh dimulakan apabila anda sudah benar-benar musafir, iaitu selepas keluar dari kawasan tempat tinggal. Imam al-Nawawi menyebut bahawa penduduk sesebuah bandar boleh qasar apabila dia telah berpisah daripada bangunan yang dinisbahkan kepada bandar tersebut.

Destinasi yang jelas dan tujuan yang harus

Anda perlu mengetahui hala tuju perjalanan sejak awal. Orang yang merayau tanpa tujuan tertentu, atau mengikut ketuanya tanpa mengetahui destinasi, tidak boleh qasar kecuali setelah perjalanannya diyakini jauh. Perjalanan untuk maksiat, seperti berniaga arak, mengamalkan riba atau menyamun, tidak melayakkan rukhsah ini.

Bermalam tidak menjadi syarat. Perjalanan pergi balik pada hari yang sama tetap membolehkan jamak dan qasar jika destinasinya melebihi dua marhalah. Jika anda keluar bermusafir selepas waktu solat sudah masuk di rumah, pendapat muktamad membenarkan anda jamak dan qasar, walaupun keluar daripada khilaf ulama lebih baik jika tiada keperluan.

Tempoh musafir dan kiraan “tiga hari”

Sepanjang dalam perjalanan, tiada had hari: anda boleh jamak dan qasar sehingga sampai ke destinasi. Di destinasi, rukhsah bergantung pada niat menetap:

• Jika anda berniat menetap tidak lebih tiga hari, tidak termasuk hari sampai dan hari keluar, anda boleh terus jamak dan qasar di situ.
• Jika anda berniat menetap empat hari atau lebih, selain hari sampai dan hari keluar, anda dikira bermukim apabila sampai dan tidak boleh lagi jamak dan qasar di tempat itu.
• Jika anda tertahan kerana urusan yang tidak pasti bila selesai tetapi berniat pulang sebaik sahaja urusan itu selesai, anda boleh terus jamak dan qasar sehingga 18 hari. Namun, jika sejak tiba anda yakin urusan itu akan mengambil masa lebih daripada tiga hari, rukhsah itu hanya untuk perjalanan.

Dalam kiraan ini, “hari” dibahagikan kepada siang dan malam. Siang hari sampai dan siang hari keluar tidak dikira, begitu juga malam hari sampai dan malam hari keluar. Pertukaran hari dalam fiqh berlaku selepas waktu Maghrib, bukan pada pukul 12 tengah malam. Jika dihimpunkan, keseluruhan tempoh anda di destinasi boleh mencecah lima hari.

Solat yang dijamak dan diqasar di destinasi oleh orang yang berniat menetap melebihi tiga hari itu perlu diganti semula. Kiraan ini ialah pendapat muktamad mazhab Syafi’i yang dipegang oleh Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan. Terdapat pendapat lain: Imam al-Subki memilih pendapat mazhab Imam Ahmad yang mengaitkan rukhsah ini dengan bilangan solat yang ditunaikan.

Niat, tertib dan muwalat

Niat qasar mesti dibuat ketika takbiratul ihram. Jika anda tidak berniat qasar pada ketika itu, sama ada kerana sengaja atau terlupa, anda wajib menyempurnakan solat empat rakaat. Membatalkan solat untuk mengulanginya dengan niat qasar tidak membantu, kerana solat yang dimulakan semula itu tetap wajib ditunaikan secara penuh, dan membatalkan solat fardu tanpa sebab yang dibenarkan syarak adalah haram.

Syarat jamak taqdim dan jamak takhir dirumuskan dalam jadual berikut:

Bagi jamak taqdim, kedua-dua solat juga mesti berturut-turut (muwalat). Menurut mazhab Syafi’i, jarak masa antara keduanya tidak boleh melebihi kadar solat dua rakaat. Tempoh untuk iqamah atau mengambil wuduk yang tidak lama tidak memutuskan jamak. Jika jaraknya panjang, walaupun kerana terlupa, solat kedua mesti ditunaikan pada waktunya.

Jika anda terlupa berniat jamak taqdim sehingga selesai salam solat pertama, solat kedua tidak boleh dijamakkan dan mesti ditunaikan pada waktunya. Jika anda tidak berniat jamak takhir dalam waktu solat pertama, anda berdosa dan solat pertama yang ditunaikan dalam waktu kedua dikira qada.

Berimamkan orang lain

Musafir yang mengikut imam yang bermukim wajib solat secara penuh. Orang yang bermukim di belakang imam musafir yang qasar pula menyempurnakan baki rakaatnya selepas imam memberi salam pada rakaat kedua.

Contoh: perjalanan Kuala Lumpur ke Kota Bharu

Andaikan anda memandu dari Kuala Lumpur ke Kota Bharu untuk urusan keluarga, jarak perjalanan anda melebihi 81 km dan tujuannya harus.

Dalam perjalanan. Waktu Zohor masuk ketika anda sudah meninggalkan kawasan tempat tinggal. Anda singgah di hentian rehat dan melakukan jamak taqdim dengan qasar. Solat Zohor dua rakaat dengan niat qasar ketika takbiratul ihram dan niat jamak dalam solat itu, kemudian terus solat Asar dua rakaat dengan niat qasar, tanpa jarak masa yang lama. Jika anda mahu meneruskan pemanduan, berniatlah jamak takhir dalam waktu Zohor, kemudian tunaikan Zohor dan Asar dalam waktu Asar selagi anda masih musafir.

Di Kota Bharu. Andaikan anda tiba pada pukul 11 pagi hari Isnin. Untuk terus jamak dan qasar sepanjang berada di sana, anda mesti berniat keluar dari Kota Bharu selewat-lewatnya pada siang hari Jumaat. Jika anda berniat bertolak pada malam Sabtu, anda tidak boleh jamak dan qasar selama berada di Kota Bharu, tetapi masih boleh berbuat demikian dalam perjalanan. Kiraan ini mengikut contoh perjalanan Kuala Lumpur ke Ipoh dalam Al-Kafi #926. Semasa di sana, rujuk waktu solat zon KTN01 dalam portal e-Solat JAKIM, iaitu zon yang meliputi Kota Bharu. Panduan waktu solat di Malaysia menerangkan cara mencari zon anda.

Pulang ke rumah. Jika anda sudah melakukan jamak taqdim Zohor dan Asar dalam perjalanan pulang, kemudian tiba di rumah sebelum atau selepas masuk waktu Asar, anda tidak perlu mengulangi solat Asar kerana ia sudah ditunaikan ketika anda masih musafir.