Syarat Wajib dan Syarat Sah Solat: Senarai Rasmi dan Penjelasan

Solat mempunyai dua jenis syarat. Syarat wajib menentukan siapa yang diwajibkan solat. Syarat sah pula mesti dipenuhi supaya solat yang dikerjakan itu sah; jika satu syarat sah hilang semasa solat, contohnya wuduk terbatal, solat itu turut terbatal.

Syarat wajib solat

Portal e-Muallaf JAKIM menyenaraikan empat syarat wajib solat:

1. Islam.
2. Baligh.
3. Berakal.
4. Suci daripada haid dan nifas bagi perempuan.

Sumber rasmi lain mengelompokkannya secara berbeza. Dalam satu jawapan, Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menyebut tiga syarat, iaitu Islam, baligh dan berakal. Jawapan lain daripada jabatan yang sama, yang memetik kitab Mughni al-Muhtaj, menyebut muslim, baligh, berakal dan suci daripada haid dan nifas. Modul YADIM pula menyenaraikan lima syarat dengan menambah “berada dalam sedar (tidak tidur)”.

Islam dan baligh

Solat tidak diwajibkan ke atas orang bukan Islam dan kanak-kanak yang belum baligh. Antara tanda baligh yang disebut dalam modul YADIM ialah keluar mani atau bermimpi bersetubuh, dan keluar haid bagi perempuan. Walaupun solat belum wajib ke atas kanak-kanak, ibu bapa diperintahkan menyuruh anak mereka solat apabila berumur tujuh tahun, berdasarkan hadis yang dipetik Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan. Bagi solat yang ditinggalkan antara usia mumayyiz (sudah boleh membezakan yang baik dan yang buruk) hingga baligh, jabatan yang sama menyatakan bahawa menggantikannya selepas baligh hukumnya sunat.

Berakal

Gila, pengsan dan keadaan seumpamanya yang menghilangkan akal bukan kerana maksiat menghalang kewajipan solat. Solat dalam tempoh itu tidak perlu diqada, sama ada tempohnya singkat atau panjang. Bagi pesakit yang akalnya lemah, Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menasihatkan supaya keadaannya dirujuk kepada pakar perubatan yang diiktiraf. Jika doktor mengesahkan akalnya memang berkurangan walaupun tidak sampai tahap gila, kewajipan solat gugur. Apabila sembuh, dia kembali solat tanpa perlu mengqada solat yang ditinggalkan. Jabatan Mufti Negeri Selangor pula menjelaskan bahawa pesakit mental yang gangguannya ringan, yang masih mampu melakukan kerja harian, mengurus diri dan memahami tuntutan solat, tetap wajib solat.

Suci daripada haid dan nifas

Wanita yang sedang haid atau nifas tidak diwajibkan solat, dan solat yang ditinggalkan semasa haid tidak perlu diganti selepas suci. Waktu haid berhenti menentukan solat yang perlu dikerjakan. Jika haid tamat dalam waktu Asar, dia wajib menunaikan Asar dan mengqada Zohor. Jika haid tamat dalam waktu Maghrib, Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan berpendapat dia tidak perlu mengqada Asar dan Zohor. Senarai penuh keadaan ini ada dalam panduan solat yang wajib diganti apabila haid bermula atau berhenti.

Berada dalam keadaan sedar

Modul YADIM meletakkan keadaan sedar (tidak tidur) sebagai syarat tersendiri. Orang yang terlajak tidur sehingga waktu Subuh tamat tetap perlu mengerjakan solat itu secara qada, dan Jabatan Mufti Negeri Selangor menjelaskan bahawa dia tidak berdosa kerana tidak sengaja. Panduan JAKIM untuk pesakit menegaskan bahawa solat wajib ditunaikan selagi seseorang masih sedar, walaupun dia tidak mampu bergerak.

Syarat sah solat

Portal e-Muallaf JAKIM menyenaraikan lima syarat sah solat:

1. Suci badan daripada hadas besar dan hadas kecil.
2. Suci daripada najis pada badan, tempat solat dan pakaian.
3. Menutup aurat.
4. Menghadap kiblat, kecuali bagi orang yang uzur dan tidak terdaya.
5. Yakin masuk waktu solat.

Panduan JAKIM untuk pesakit, modul YADIM dan Jabatan Mufti Negeri Selangor menyenaraikan lima perkara yang sama dengan susunan dan perkataan yang sedikit berbeza. Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menyebut kelima-limanya sebagai antara syarat sah solat.

1. Suci daripada hadas

Hadas kecil diangkat dengan wuduk, manakala hadas besar dengan mandi wajib. Jika anda solat tanpa wuduk kerana terlupa, solat itu tidak sah dan perlu diulang. Menurut Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan, orang yang tahu dirinya berhadas dan tahu larangannya tetapi tetap solat telah melakukan dosa besar. Rasa ragu pula tidak membatalkan wuduk; anda kekal suci selagi tidak yakin ada hadas yang keluar.

Pesakit salas (air kencing atau darah yang keluar berterusan) perlu membersihkan najis dan memakai lampin atau seumpamanya, kemudian bersuci daripada hadas. Kedua-dua langkah ini dilakukan selepas masuk waktu, diikuti solat dengan segera. Menurut panduan JAKIM, solat itu sah dan tidak perlu diulang walaupun najis tetap keluar semasa berwuduk dan solat.

2. Suci daripada najis

Badan, pakaian dan tempat solat mesti suci daripada najis. Sebahagian najis dimaafkan: Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menjelaskan bahawa darah yang sedikit, seperti darah gigitan nyamuk atau pacat, tidak membatalkan solat, dan ukuran sedikit atau banyak ditentukan oleh uruf. Rasa ragu tidak menjadikan sesuatu bernajis kerana hukum asal sesuatu ialah suci. Anda juga tidak perlu menggunakan sebarang alat untuk mencari najis yang tidak kelihatan dengan mata kasar.

Jika anda perasan ada najis yang tidak dimaafkan, contohnya tompok darah orang lain, sejurus selepas solat, solat itu tidak sah dan perlu diulang. Jika najis itu hanya disedari selepas tempoh yang lama, Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menyatakan bahawa solat tidak perlu diulang, walaupun mengulanginya sunat. Jabatan Mufti Negeri Selangor menambah bahawa jika anda yakin najis itu sudah ada semasa solat, solat tersebut wajib diulang.

3. Menutup aurat

Aurat lelaki dalam solat ialah antara pusat dan lutut. Aurat wanita ialah seluruh tubuh kecuali muka dan kedua-dua tapak tangan. Panduan JAKIM untuk pesakit memperincikan bahawa belakang tapak tangan juga dikecualikan, dan bahagian bawah dagu termasuk aurat wanita.

Penutup aurat mesti tidak menampakkan warna kulit. Bagi stoking, Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menggunakan ukuran jarak kira-kira 1.5 meter: stoking yang kelihatan nipis tetapi warna kulit di bawahnya tidak dapat dilihat atau dibezakan dari jarak itu boleh dipakai. Solat wanita yang memakai stoking terlalu nipis sehingga menampakkan warna kulit pula tidak sah.

Sumber berbeza tentang pakaian yang menampakkan bentuk badan. Modul YADIM menyebut aurat mesti ditutup sehingga tidak menampakkan warna kulit dan bentuk badan. Jabatan Mufti Negeri Perak pula menjawab bahawa solat lelaki yang memakai pakaian ketat tetapi menutup aurat tetap sah, cuma makruh.

Jika kain terselak sedikit dan anda segera menutupnya semula, solat tidak batal.

4. Menghadap kiblat

Menghadap kiblat ialah syarat sah dan hukumnya wajib, kecuali bagi orang yang uzur dan tidak terdaya. Jabatan Mufti Negeri Perak menjelaskan bahawa yang disyaratkan ialah dada menghadap kiblat; jika muka sahaja berpaling, solat itu makruh tetapi tetap sah. Modul YADIM pula menyebut dada dan muka menghadap kiblat.

Jika anda sedar semasa solat bahawa arah kiblat salah kerana ada petunjuk yang pasti, berpalinglah ke arah yang baharu dan teruskan solat. Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menyebut ini sebagai pendapat yang paling sahih dalam mazhab Syafi’i; pendapat yang satu lagi menyuruh solat dimulakan semula.

5. Mengetahui masuk waktu

Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menegaskan bahawa mengetahui masuknya waktu ialah salah satu syarat sah solat. Solat orang yang tidak tahu waktu sudah masuk tidak sah, walaupun kemudian ternyata solat itu bertepatan dengan waktunya.

Waktu boleh diketahui secara yakin, seperti melihat matahari terbenam, atau melalui ijtihad (berpegang kepada petunjuk tidak langsung), seperti melihat bayang-bayang atau mengukur tempoh bekerja. Jika kedua-duanya tidak mungkin, anda hendaklah bertaqlid (mengikut pengetahuan orang lain), iaitu bergantung kepada orang yang mengetahuinya melalui dalil yang nyata atau kepada orang yang berijtihad dengan dalil yang kukuh.

Solat yang dikerjakan ketika azan sedang berkumandang adalah sah kerana azan menandakan waktu sudah masuk. Jika ternyata solat dikerjakan sebelum masuk waktu, contohnya kerana tersilap membaca jam, solat itu batal dan wajib diulang, sama ada anda berpegang kepada keyakinan, ijtihad atau taqlid. Cara menyemak waktu rasmi kawasan anda diterangkan dalam panduan waktu solat di Malaysia.

Jika syarat sah tidak dapat dipenuhi

Dalam keadaan terdesak, contohnya tersesat di dalam gua ketika waktu Asar hampir tamat, Jabatan Mufti Negeri Selangor menjelaskan bahawa anda wajib solat sekadar yang mampu, iaitu solat hormat waktu, kemudian solat itu wajib diulang. Bagi pesakit, panduan JAKIM menggariskan cara tersendiri. Contohnya, pesakit yang semua anggota wuduknya tidak berbalut tetapi tidak boleh terkena air hendaklah bertayammum (menyapu muka dan kedua-dua tangan hingga siku dengan debu tanah yang bersih) dan solat, dan solat itu tidak perlu diulang selepas sembuh.