Cara Qada Puasa Selepas Haid dan Nifas serta Hukum Fidyah

Wanita yang tidak berpuasa pada bulan Ramadan kerana haid atau nifas wajib menggantikan (qada) puasa tersebut selepas suci. Qada boleh dibuat pada mana-mana hari selepas Ramadan sehingga Ramadan berikutnya tiba, kecuali pada hari yang diharamkan berpuasa. Jika qada dilewatkan melepasi tempoh itu tanpa uzur, fidyah (denda berupa makanan asasi untuk orang miskin) wajib dibayar dan puasa itu masih perlu diganti. Penerangan di bawah mengikut mazhab Syafi’i berdasarkan penjelasan Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan, JAKIM, jabatan mufti negeri dan majlis agama Islam negeri.

Kewajipan mengganti puasa

Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menyatakan bahawa wanita yang telah suci daripada haid atau nifas wajib mengqada puasa yang ditinggalkannya. Dalilnya ialah hadis Aisyah RA riwayat Muslim: “kita diarahkan untuk menggantikan puasa (kerana haid) dan tidak diperintahkan untuk menggantikan solat”. Oleh itu, setiap hari puasa Ramadan yang tertinggal perlu diganti, manakala solat yang ditinggalkan sewaktu haid tidak perlu diganti apabila wanita itu suci.

Jika anda tidak pasti berapa hari yang tertinggal, buat anggaran berdasarkan sangkaan yang paling kuat dan pilih yang lebih berhati-hati (ahwat). Contohnya, jika anda ragu sama ada enam atau tujuh hari puasa tertinggal, ganti tujuh hari.

Had masa qada: sebelum Ramadan berikutnya

Menurut portal e-Muallaf JAKIM, waktu qada bermula selepas bulan Ramadan hingga Ramadan berikutnya, dan qada yang dibuat pada hari yang dilarang berpuasa, seperti hari raya, tidak sah. Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menjelaskan bahawa qada boleh dibuat pada bila-bila masa sepanjang tahun kecuali hari yang diharamkan berpuasa, dan disunatkan menyegerakannya kerana dikhuatiri tidak sempat diganti sebelum Ramadan seterusnya.

Menurut Jabatan Mufti Negeri Pulau Pinang, puasa sunat pada 16 hingga 30 Syaaban diharamkan bagi orang yang tidak biasa berpuasa sunat sebelum itu. Larangan ini tidak meliputi puasa wajib: jabatan yang sama membenarkan puasa qada pada tarikh-tarikh tersebut, dan Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menyatakan puasa qada pada hari syak (hari ke-30 Syaaban) adalah sah. Jadi, jika masih ada baki qada pada akhir Syaaban, anda masih boleh menggantikannya sebelum Ramadan bermula.

Perlukah qada dibuat berturut-turut?

Rujukan rasmi Malaysia yang digunakan dalam artikel ini tidak membincangkan secara khusus sama ada hari-hari qada mesti berturut-turut. Yang dinyatakan dengan jelas ialah qada boleh dibuat pada mana-mana hari sebelum Ramadan berikutnya, kecuali hari yang diharamkan berpuasa. Jika anda memerlukan kepastian tentang perkara ini, rujuk jabatan mufti negeri anda.

Niat puasa qada

Niat bagi puasa wajib, termasuk qada, mesti dibuat pada waktu malam sebelum terbit fajar. Niat yang dituntut ialah niat di dalam hati. Menurut Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan, menyebut niat di lidah sahaja tanpa berniat di dalam hati tidak memadai, manakala melafazkan niat hukumnya sunat supaya lidah membantu hati.

Lafaz niat puasa qada Ramadan yang diberikan oleh Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan ialah:

نَوَيْتُ صَوْمَ غَدٍ عَنْ قَضَاءِ فَرْضِ رَمَضَانَ لِلَّه تَعَالَى

Maksudnya: “Sahaja aku berpuasa esok hari bagi qada (menggantikan) fardu puasa bulan Ramadan kerana Allah SWT.”

Perbezaannya dengan niat puasa Ramadan yang biasa terletak pada perkataan أَدَاءِ (tunai), yang ditukar kepada قَضَاءِ (ganti).

Menggabungkan qada dengan puasa sunat

Bagi gabungan niat qada dengan puasa sunat, terutamanya puasa enam Syawal, sumber rasmi bersetuju bahawa puasa qada tetap sah. Yang berbeza ialah pahala puasa sunatnya:

• Jabatan Mufti Negeri Pahang menyatakan gabungan itu harus, tetapi pahalanya kurang sempurna mengikut mazhab Syafi’i dan lebih afdal dikerjakan pada hari berlainan.
• Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan (Al-Kafi #1275) menyatakan qada terhasil walaupun niat digabungkan, pahala sunat yang diperoleh tidak sempurna, dan menurut pendapat muktamad lebih afdal qada diasingkan daripada puasa enam.
• Jabatan Mufti Negeri Selangor menyatakan gabungan itu harus dan pahala kedua-duanya diperoleh, tetapi lebih baik diasingkan.
• Irsyad Hukum ke-43 Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan turut mencatat pendapat ulama yang mengatakan hanya puasa qada yang terhasil, tanpa pahala sunat Syawal.

Semua sumber ini mengesyorkan qada dan puasa sunat dibuat pada hari yang berlainan. Irsyad Hukum ke-43 menyebut cara itu terbaik “untuk keluar daripada khilaf”, iaitu perbezaan pendapat ulama.

Fidyah apabila qada dilewatkan

Bila fidyah dikenakan

Melewatkan qada tanpa uzur sehingga masuk Ramadan berikutnya ialah perbuatan berdosa. Dalam keadaan itu, anda wajib mengqada puasa dan membayar fidyah bagi setiap hari yang tertangguh. Pusat Pungutan Zakat MAIWP (PPZ-MAIWP) menegaskan bahawa orang yang dikenakan fidyah juga wajib menggantikan puasa yang ditinggalkan, dan Majlis Agama Islam dan Adat Melayu Perak (MAIAMP) menyatakan bahawa membayar fidyah tidak memansuhkan kewajipan puasa bagi orang yang masih mampu.

Syarat “tanpa uzur” itu penting. Dalam jawapan kepada seorang ibu yang tidak berpuasa sebulan kerana berpantang selepas bersalin, Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menyatakan bahawa jika ganti puasa tertangguh hingga Ramadan baharu kerana uzur seperti masih menyusukan anak, fidyah tidak perlu dibayar, tetapi puasa tetap perlu diganti.

Kadar fidyah

Fidyah ialah satu mud, iaitu secupak makanan asasi seperti beras, bagi setiap hari, dan ia diberikan kepada orang miskin. Sumber rasmi menukarkan secupak kepada berat yang sedikit berbeza: 600 gram (Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan, 2019), 620 gram (e-Muallaf JAKIM), 650 gram (MAIAMP Perak) dan 675 gram (manual fidyah JAWHAR). Nilai satu mud beras dalam ringgit berbeza mengikut negeri dan harga pasaran beras.

Adakah fidyah berganda?

Menurut Al-Kafi #298 Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan, pandangan yang masyhur dalam mazhab ialah fidyah digandakan apabila penangguhan berlarutan bertahun-tahun, manakala pandangan lain menyatakan ia tidak perlu digandakan. PPZ-MAIWP menggunakan kaedah berganda dengan formula: (bilangan hari tidak berpuasa × kadar fidyah) × bilangan tahun yang ditinggalkan.

Amalan negeri tidak seragam. Keputusan fatwa Negeri Kedah (2014, tidak diwartakan) menetapkan fidyah yang tertangguh digandakan bagi orang kaya dan berkemampuan, tetapi tidak perlu digandakan bagi orang miskin atau fakir berdasarkan satu qaul (pendapat) lain dalam mazhab Syafi’i. Di Selangor, Mesyuarat Jawatankuasa Perunding Hukum Syara’ (Fatwa) Negeri Selangor pada 16 Januari 2001 mengharuskan dua kaedah, iaitu menggandakan fidyah mengikut tahun atau tidak menggandakannya. Kalkulator fidyah Lembaga Zakat Selangor menyediakan kedua-dua pilihan.

Contoh pengiraan

Contoh di bawah menggunakan kadar RM4.00 sehari, iaitu kadar Wilayah Persekutuan bagi tahun 2025, semata-mata untuk menunjukkan cara kiraan, bersama kaedah berganda PPZ-MAIWP. Untuk kiraan sebenar, gunakan kadar semasa yang ditetapkan oleh negeri anda.

Menyemak kadar fidyah semasa

Kadar fidyah dalam ringgit ditetapkan oleh majlis agama Islam setiap negeri dan dikemas kini mengikut harga beras semasa. Portal Baitulmal JAWHAR merekodkan kadar setiap negeri sejak tahun 2007, dan rekod itu menunjukkan kadar berubah dari tahun ke tahun serta berbeza antara negeri. Sesetengah negeri, seperti Selangor, menetapkan beberapa kadar mengikut jenis beras yang dimakan.

Untuk kadar terkini dan cara membayar, rujuk:

• Wilayah Persekutuan: halaman fidyah Pusat Pungutan Zakat MAIWP (zakat.com.my).
• Selangor: Lembaga Zakat Selangor (zakatselangor.com.my), termasuk kalkulator fidyahnya.
• Johor: halaman fidyah Majlis Agama Islam Negeri Johor (maij.gov.my).
• Perak: soal jawab fidyah Majlis Agama Islam dan Adat Melayu Perak (maiamp.gov.my).
• Negeri lain: jadual statistik kadar fidyah di Portal Baitulmal JAWHAR (baitulmal.jawhar.gov.my).